Het acteren van een psychose

(A Beautiful Mind -2004)

Hoe speel je iemand die psychotisch is? Het blijkt een vrijwel onmogelijke opgave te zijn. Bij schizofrenie denken we in eerste instantie nog altijd aan mensen die zich vreemd gedragen. Exemplarisch voor een psychiatrisch patiënt is Jack Nicholson in One flew over the cuckoo's nest, een manifest tegen de psychiatrie dat echter in de loop van de jaren heeft bijgedragen aan een foutieve beeldvorming van mensen met een psychiatrische stoornis. We zitten met de hardnekkige gedachte opgescheept dat mensen met een psychiatrische stoornis zich vreemd gedragen en dat zien we in alle film terug. Dit geldt voor Shine, waarin Geoffrey Rush, de eigenaardige pianist David Helfgott, speelt die na zijn psychose en zijn lange verblijf in een psychiatrisch ziekenhuis, de rest van zijn leven blijft opvallen door uitzonderlijk vreemd gedrag. Dit geldt evenzeer voor Beautiful Mind, waarin Russel Crow, die een Oscar nominatie voor zijn rol kreeg, een vreemde John Nash neerzet, die zich na zijn psychose nog vreemder gaat gedragen. In die zin dragen deze films alleen maar bij aan het vooroordeel dat mensen met schizofrenie 'raar' zijn. Ze praten raar, kleden zich raar, doen raar kortom het gaat om rare mensen. In Beautiful Mind wordt door regisseur Ron Howard de werkelijkheid van John Nash dan nog geweld aangedaan, door de stemmen en paranoïde gedachten waar hij last van had, te verbeelden met figuren die voortdurend aanwezig zijn in zijn belevingswereld. De psychotische belevingen, de angst, de stemmen, de verstoorde relatie tot de werkelijkheid, worden daarmee omgetoverd in een soort psychodrama, met een 'vriend,' 'klein meisje,' en 'strenge man,' afgeleid van psychologische theorieën die met de werkelijkheid van een mens met schizofrenie niets van doen hebben. Uiteindelijk is het dan ook niet Russel Crowe maar Jennifer Connelly, die een Oscar wint, voor de beste bijrol, als echtgenote van John Nash, waarvoor zij een inderdaad overtuigende acteerprestatie neerzet.

Natuurlijk zijn er mensen met schizofrenie die zich heel vreemd gedragen. Maar dat geldt ook voor mensen zonder schizofrenie. Wanneer mensen echt gek doen, gaat het meestal niet om mensen met schizofrenie. Alleen wanneer een psychose tijdelijk veel invloed heeft op de patiënt, gedraagt hij zich soms bizar. Dat uit zich dan in roepen en schreeuwen of ander vreemd gedrag. Maar nog vaker zijn mensen die lijden aan een psychose, schuw en angstig en trekken zij zich terug.
Schizofrenie is een ziekte waar we nog weinig van weten. Vermoedelijk gaat er iets mis in de hersenen. Er zou sprake zijn van een overproductie van bepaalde chemische stoffen. Bij de mens met schizofrenie levert dit de ervaring op dat er zich op een gegeven moment meer in zijn omgeving afspeelt dan hij tot dan gewend is. Er komen stemmen bij. Verbanden worden gelegd tussen gebeurtenissen, die voor andere mensen niet meer dan toevallig zijn. Bedoelingen worden vermoed achter schijnbaar onschuldige dingen: mensen die hun hand opsteken en lijken te seinen naar elkaar in een complot tegen jou.
Wanneer je stemmen en geluiden hoort die er eerder niet waren; wanneer teksten uit hun oorspronkelijk verband raken en nieuwe boodschappen vormen en wanneer je de indruk hebt dat deze boodschappen wel eens speciaal voor jou bedoeld kunnen zijn, dan is niet je eerste gedachte 'ik zal zeker last hebben van een psychose.' Je zoekt naar een verklaring voor wat zich afspeelt tussen jezelf en de omgeving. Uit psychiatrisch standpunt spreken we dan van wanen.