Betekenis

(Wat maakt het verschil - 2006)

Een laatste onderwerp waar ik nog aandacht aan wil besteden, wanneer het gaat om de dingen die het verschil maken is dat van de betekenis. Het gaat dan om de betekenis die cliënten, familieleden en de hulpverleners aan een ernstige psychiatrische stoornis toekennen.

Familieleden hebben decennia lang met hun handen in het haar gezeten als het ging om het vreemde, oninvoelbare, niet te corrigeren gedrag van hun zieke gezinslid. Ypsilon heeft op dit gebied geweldig goed werk gedaan als het gaat om de promotie van het medische model, waardoor het vreemde gedrag van hun dierbare gezinslid te verklaren was en voor een deel ook beter te hanteren. Een medische diagnose is een erkenning voor wat de ouder vaak al jaren aanvoelde: er is iets mis met mijn kind, en ik kan maar niet duidelijk krijgen wat. Maar het is in ieder geval meer dan mijn omgeving, en ook hulpverleners zeggen: hij is nog aan het puberen, ze is zich aan het losmaken van het gezin en meer van dat soort goedbedoelde, maar in het geval van een psychiatrische ziekte volstrekt ontoereikende verklaringen.

Voor kinderen van ouders met een psychiatrische stoornis ligt dat genuanceerder. Enerzijds kan er sprake zijn van een opluchting bij het kind, wanneer het ‘gekke’ gedrag van vader en moeder terug te leiden is op een ziekte. Bijvoorbeeld wanneer moeder allemaal vreemde mensen op straat aanklampt en zegt dat haar familie vol moordenaars zit – dan is als het kind wel handig om te weten dat het hier ‘gewoon’om een tijdelijke storing bij moeder handelt, die ook wel weer overgaat. Maar het kan ook een teleurstelling of een ontgoocheling voor het kind zijn, wanneer het enthousiaste, spontane gedrag van moeder - spontaan een feestje bouwen, lekker van school gehaald te worden om met zijn tweeën gezellig een uitstap te maken – plotseling teruggeleid wordt tot een manische fase in het kader van een bipolaire stoornis, zeker als de feestpret dan ook nog eindigt in een opname.

Voor de cliënten ligt het aspect van betekenis nog ingewikkelder. Vooral bij mensen met schizofrenie is dat duidelijk. Zij staan vaak met een dubbele houding tegenover hun diagnose. Enerzijds kan de diagnose ook voor hen een houvast betekenen, voor hun angsten en vreemde ervaringen, maar tegelijkertijd zijn ze en blijven ze – veel meer dan hun familieleden – op zoek naar de betekenis van hun psychotische ervaringen. De cliënt zijn vaak niet zozeer bezig - hoe anders dit ook voor de buitenwereld mag lijken - met het ‘leren leven met hun psychiatrische stoornis’ maar eerder met de inhoud van hun psychotische ervaringen. (Een mooi woord wat een van onze cliënten daarvoor gebruikt is beleving. Inderdaad: het is haar beleving, dat wat zij in haar leven meemaakt – en dat is te belangrijk, te wezenlijk voor haar om dat louter als ‘symptomen’ van een psychiatrische ziekte af te doen.)

Het vervullen van een speciale opdracht, in harmonie willen leven met de kosmos of met God, kunstwerken scheppen die uitdrukking geven aan de beleving of die deel uitmaken van een hoger plan – dat zijn allemaal thema’s die aan het begin van de ziekte leidde tot grote angsten of chaotisch en bizar gedrag, maar die nooit helemaal uit het leven van de cliënt verdwijnen en op den duur zelfs positieve thema’s kunnen worden die zin en richting geven aan het leven van de cliënt.

Mensen met schizofrenie hebben ook dikwijls de behoefte zich terug te trekken, zich te ontrekken aan het gewone, sociaal maatschappelijke verkeer. (Wat nog niet wil zeggen, zoals we dat eerder hebben gezien dat ze helemaal geen behoefte hebben aan sociaal contact, integendeel, maar ze willen dat graag op een eigen wijze invullen.) Ze hebben een ‘innerlijke ruimte’ nodig waarin ze hun eigen ervaringen kunnen overdenken en een zekere afstand tot de wereld kunnen behouden (van waaruit ze ooit overspoeld werden met een overvloed aan betekenissen en chaotische indrukken.) Vanuit deze eigen innerlijke ruimte, vanuit de afstand die ze eerst zoeken tot de wereld, komen ze vervolgens weer tot het maken van contact, tot het zoeken naar een overbrugging tussen zichzelf en de wereld.